در سیستمهای اندازهگیری و کنترل دما، اصطلاحات فعال و غیرفعال برای توصیف نحوه عملکرد تجهیزات الکتریکی و ابزار دقیق استفاده میشوند. این اصطلاحات ممکن است هنگام انتخاب سنسور، ترانسمیتر یا کنترلر دما باعث ابهام شوند؛ بهخصوص زمانی که صحبت از سنسورهای مقاومتی RTD به میان میآید.
RTD یکی از پرکاربردترین حسگرهای اندازهگیری دما در صنعت است که با تغییر مقاومت الکتریکی یک عنصر فلزی در برابر تغییر دما کار میکند. برخلاف برخی حسگرها که بدون نیاز به جریان تحریک، ولتاژ تولید میکنند، RTD برای اندازهگیری مقاومت خود به یک مدار الکتریکی خارجی نیاز دارد. به همین دلیل، از نظر اصول عملکرد، RTD یک حسگر پسیو یا غیرفعال محسوب میشود.
بااینحال، در تجهیزات ابزار دقیق ممکن است اصطلاحات فعال و غیرفعال برای توصیف ورودی دستگاه، خروجی ترانسمیتر یا نحوه تأمین انرژی مدار استفاده شوند. بنابراین، برای درک صحیح تفاوتها باید میان خود عنصر حسگر RTD و تجهیزات الکترونیکی متصل به آن تمایز قائل شویم.
در این مقاله مفهوم فعال و غیرفعال را در سیستمهای اندازهگیری بررسی میکنیم، نحوه عملکرد RTD را توضیح میدهیم و مشخص میکنیم این اصطلاحات در انتخاب سنسور و تجهیزات جانبی چه کاربردی دارند.
خواندن این مقاله را از دست ندهید:سنسور دما مقاومتی یا RTD چیست؟
سنسور فعال و غیرفعال در ابزار دقیق چه مفهومی دارند؟
در ابزار دقیق، فعال یا غیرفعال بودن یک تجهیز معمولاً به نحوه تولید سیگنال یا نیاز آن به منبع تغذیه خارجی مربوط میشود.
یک حسگر فعال از نظر اصول اندازهگیری میتواند در پاسخ به کمیت فیزیکی موردنظر، سیگنال الکتریکی تولید کند. برای مثال، ترموکوپل در اثر اختلاف دما میان اتصال اندازهگیری و اتصال مرجع، ولتاژ کوچکی ایجاد میکند. این ولتاژ بهعنوان سیگنال اندازهگیری استفاده میشود.
در مقابل، حسگر پسیو برای ایجاد سیگنال قابل اندازهگیری به تحریک الکتریکی خارجی نیاز دارد. RTD نمونهای از این گروه است؛ زیرا خودش ولتاژ یا جریان خروجی مستقل تولید نمیکند، بلکه مقاومت آن با تغییر دما تغییر میکند.
برای اندازهگیری این مقاومت، یک مدار خارجی جریان مشخصی را از عنصر حسگر عبور میدهد و ولتاژ دو سر آن را اندازهگیری میکند. سپس مقدار مقاومت محاسبه میشود و دستگاه با استفاده از مشخصه سنسور، دما را به دست میآورد.
نکته مهم این است که فعال یا غیرفعال بودن سنسور را نباید با روشن یا خاموش بودن دستگاه، داشتن یا نداشتن کابل تغذیه یا نوع خروجی ترانسمیتر اشتباه گرفت.
کلیک کنید: اجزای تشکیلدهنده سنسور RTD و وظیفه هر بخش در اندازهگیری دما
چرا سنسور RTD یک حسگر غیرفعال محسوب میشود؟
مبنای عملکرد RTD تغییر مقاومت الکتریکی یک ماده در اثر تغییر دما است. این حسگر درون خود منبع تولید انرژی الکتریکی ندارد و برای اندازهگیری مقاومت باید از یک مدار خارجی استفاده شود.
برای مثال، در یک سنسور PT100، مقاومت عنصر در دمای صفر درجه سانتیگراد برابر با ۱۰۰ اهم است. با افزایش دما، مقاومت آن افزایش پیدا میکند. اما این تغییر مقاومت بهتنهایی بهصورت یک سیگنال ولتاژ استاندارد در خروجی سنسور ظاهر نمیشود.
دستگاه اندازهگیری باید جریان تحریک را به سنسور اعمال کند. با اندازهگیری افت ولتاژ و استفاده از قانون اهم، مقاومت محاسبه میشود:
R = V / I
در این رابطه:
- R مقاومت الکتریکی عنصر حسگر برحسب اهم است.
- V ولتاژ اندازهگیریشده در دو سر عنصر است.
- I جریان عبوری از عنصر حسگر است.
پس از محاسبه مقاومت، دستگاه از منحنی مشخصه RTD برای تبدیل مقدار مقاومت به دما استفاده میکند.
این فرآیند نشان میدهد که RTD برای انجام اندازهگیری به تحریک الکتریکی خارجی نیاز دارد؛ بنابراین از نظر عملکرد حسگر، یک تجهیز پسیو است.
تفاوت RTD با ترموکوپل از نظر فعال و غیرفعال بودن
یکی از دلایل اصلی سردرگمی کاربران، شباهت کاربرد RTD و ترموکوپل است. هر دو برای اندازهگیری دما استفاده میشوند، اما سازوکار الکتریکی متفاوتی دارند.
ترموکوپل از دو فلز غیرهمجنس تشکیل شده است. هنگامی که میان اتصال اندازهگیری و اتصال مرجع اختلاف دما وجود داشته باشد، ولتاژی در مدار ایجاد میشود. این ولتاژ توسط دستگاه اندازهگیری دریافت و به دما تبدیل میشود.
در مقابل، RTD تغییر مقاومت یک عنصر فلزی را اندازهگیری میکند و برای این کار به جریان تحریک نیاز دارد.
| ویژگی | RTD | ترموکوپل |
|---|---|---|
| اصل اندازهگیری | تغییر مقاومت الکتریکی | اثر ترموالکتریک |
| نوع سیگنال اولیه | مقاومت | ولتاژ |
| نیاز به جریان تحریک برای اندازهگیری | دارد | برای تولید سیگنال اولیه ندارد |
| نوع حسگر از نظر اصل عملکرد | پسیو | خودتولیدکننده سیگنال |
| تجهیزات موردنیاز | مدار اندازهگیری مقاومت | مدار اندازهگیری ولتاژ و جبران اتصال مرجع |
| کاربرد متداول | اندازهگیری دقیق و پایدار دما | محدودههای دمایی گسترده و شرایط خاص |
البته این مقایسه به اصل عملکرد حسگر مربوط است. هر دو نوع سنسور برای نمایش، پردازش و انتقال اطلاعات در یک سیستم صنعتی به تجهیزات الکترونیکی نیاز دارند.
نقش جریان تحریک در عملکرد سنسور RTD
جریان تحریک یکی از پارامترهای مهم در اندازهگیری RTD است. دستگاه اندازهگیری برای تعیین مقاومت عنصر، جریان مشخصی را از آن عبور میدهد و ولتاژ ایجادشده را اندازهگیری میکند.
اما انتخاب مقدار جریان باید با دقت انجام شود؛ زیرا عبور جریان از عنصر مقاومتی باعث تولید گرما میشود. این پدیده که با عنوان Self-Heating یا خودگرمایی شناخته میشود، میتواند دمای واقعی عنصر را اندکی افزایش دهد.
اگر توان تلفشده در عنصر زیاد باشد، سنسور ممکن است دمایی بالاتر از دمای واقعی محیط را نشان دهد. میزان این خطا به جریان تحریک، مقاومت عنصر، ابعاد سنسور و شرایط انتقال حرارت بستگی دارد.
به همین دلیل، در طراحی ورودی RTD باید جریان تحریک بهاندازهای انتخاب شود که ولتاژ قابل اندازهگیری ایجاد کند، اما خودگرمایی غیرقابلقبولی به وجود نیاورد.
در محیطهایی که سیال جریان دارد، انتقال حرارت میتواند اثر خودگرمایی را کاهش دهد؛ اما در محیطهای ساکن یا شرایطی که تبادل حرارتی محدود است، باید حساسیت بیشتری به این موضوع داشت.
تفاوت سنسور RTD پسیو با ترانسمیتر فعال
یکی از نکات مهم در سیستمهای اندازهگیری صنعتی، تفکیک عملکرد سنسور از ترانسمیتر است.
عنصر RTD یک قطعه مقاومتی پسیو است؛ اما ترانسمیتر دما یک تجهیز الکترونیکی محسوب میشود که برای پردازش سیگنال و تولید خروجی استاندارد به انرژی الکتریکی نیاز دارد.
ترانسمیتر ابتدا مقاومت سنسور را دریافت میکند، سپس با توجه به نوع ورودی و منحنی مشخصه، آن را به مقدار دما تبدیل میکند. در مرحله بعد، مقدار اندازهگیریشده به سیگنالی مانند ۴ تا ۲۰ میلیآمپر یا خروجی دیجیتال تبدیل میشود.
برای مثال، یک PT100 میتواند به ترانسمیتر هد مونت متصل شود. ترانسمیتر پس از دریافت مقاومت، دمای متناظر را محاسبه میکند و آن را از طریق خروجی جریان به PLC یا سیستم کنترل ارسال میکند.
بنابراین، ممکن است در یک مجموعه اندازهگیری با یک سنسور پسیو و یک ترانسمیتر فعال روبهرو باشیم. این موضوع به معنای فعال بودن خود RTD نیست.
آیا میتوان RTD را مستقیماً به کنترلر دما متصل کرد؟
بله. در بسیاری از سیستمهای صنعتی، کنترلر دما دارای ورودی اختصاصی RTD است و میتواند سنسور را مستقیماً دریافت کند.
در این حالت، مدار اندازهگیری داخلی کنترلر وظیفه تأمین جریان تحریک، اندازهگیری ولتاژ و محاسبه مقاومت را بر عهده دارد. کاربر باید نوع سنسور، مانند PT100 یا PT1000، و تعداد سیمهای اتصال را مطابق مشخصات واقعی تجهیز تنظیم کند.
اما اگر کنترلر ورودی RTD نداشته باشد، اتصال مستقیم سنسور به ورودی نامناسب میتواند باعث نمایش مقدار اشتباه یا عدم تشخیص سنسور شود. در چنین شرایطی ممکن است استفاده از ترانسمیتر یا مبدل مناسب ضروری باشد.
پیش از اتصال باید موارد زیر بررسی شوند:
- نوع ورودی کنترلر
- سازگاری با PT100 یا PT1000
- پشتیبانی از اتصال دو، سه یا چهار سیمه
- محدوده اندازهگیری
- روش پیکربندی و کالیبراسیون
- نیاز به ترانسمیتر خارجی
تفاوت فعال و غیرفعال بودن خروجی در ترانسمیترهای دما
اصطلاح فعال و غیرفعال گاهی برای توصیف خروجی تجهیزات الکترونیکی نیز به کار میرود. در این کاربرد، موضوع دیگر به نوع عنصر حسگر مربوط نیست، بلکه به نحوه تأمین انرژی و تولید سیگنال خروجی وابسته است.
برای مثال، در یک حلقه جریان ۴ تا ۲۰ میلیآمپر، ممکن است ترانسمیتر دارای تغذیه مستقل باشد و جریان خروجی را تولید کند. در برخی طراحیهای دیگر، مدار خروجی به منبع تغذیه خارجی وابسته است و نحوه سیمبندی متفاوتی دارد.
بنابراین، هنگام مواجهه با عبارتهایی مانند ورودی فعال، ورودی غیرفعال، خروجی فعال یا خروجی غیرفعال باید مشخص شود که سازنده درباره کدام بخش از سیستم صحبت میکند.
نباید این اصطلاحات را مستقیماً به RTD نسبت داد؛ زیرا RTD از نظر اصل عملکرد، عنصر مقاومتی پسیو است.
خطاهای رایج هنگام انتخاب و سیمبندی سیستم RTD
یکی از خطاهای رایج، تصور این است که چون RTD پسیو است، به هیچ منبع تغذیهای نیاز ندارد. درحالیکه عنصر حسگر بهتنهایی منبع تغذیه ندارد، اما مدار اندازهگیری برای تعیین مقاومت آن باید جریان تحریک ایجاد کند.
خطای دیگر، اشتباه گرفتن خروجی مقاومتی سنسور با خروجی جریان ترانسمیتر است. سنسور PT100 مستقیماً خروجی ۴ تا ۲۰ میلیآمپر تولید نمیکند. برای دستیابی به این سیگنال باید از ترانسمیتر یا تجهیز تبدیلکننده مناسب استفاده شود.
همچنین انتخاب اشتباه نوع ورودی کنترلر میتواند باعث نمایش دمای غیرواقعی شود. برای نمونه، اگر ورودی دستگاه روی PT1000 تنظیم شده باشد، اتصال یک PT100 بدون تغییر تنظیمات ممکن است خطای قابل توجهی ایجاد کند.
در نهایت، سیمبندی نامناسب نیز میتواند خطای اندازهگیری را افزایش دهد. در اتصال سه سیمه، مقاومت سیمها باید تا حد امکان نزدیک به یکدیگر باشد تا جبران مقاومت کابل بهدرستی انجام شود.
سؤالات متداول
RTD از نظر اصل عملکرد یک حسگر پسیو یا غیرفعال است؛ زیرا برای اندازهگیری مقاومت آن باید جریان تحریک از مدار خارجی تأمین شود. خود عنصر حسگر سیگنال الکتریکی مستقل تولید نمیکند.
عنصر PT100 بهتنهایی منبع تغذیه ندارد، اما برای اندازهگیری مقاومت آن به مدار تحریک نیاز است. این مدار معمولاً داخل کنترلر، ترانسمیتر یا دستگاه اندازهگیری قرار دارد.
RTD یک عنصر مقاومتی است که تغییر دما را به تغییر مقاومت تبدیل میکند؛ اما ترانسمیتر با استفاده از انرژی الکتریکی، مقدار مقاومت را پردازش کرده و به سیگنال استاندارد مانند ۴ تا ۲۰ میلیآمپر تبدیل میکند.
جمعبندی
سنسور RTD از نظر اصول اندازهگیری یک حسگر مقاومتی پسیو محسوب میشود؛ زیرا برای تعیین مقاومت آن باید جریان تحریک خارجی به عنصر حسگر اعمال شود. این موضوع با فعال یا غیرفعال بودن ورودی و خروجی تجهیزات الکترونیکی تفاوت دارد.
در یک سیستم اندازهگیری ممکن است RTD بهعنوان حسگر پسیو، به یک کنترلر دارای ورودی مقاومتی یا ترانسمیتر فعال متصل شود. شناخت تفاوت این اجزا به انتخاب صحیح تجهیزات، سیمبندی اصولی و جلوگیری از خطاهای اندازهگیری کمک میکند.
برای طراحی یک سیستم مطمئن، باید مشخصات سنسور، نوع ورودی کنترلر، روش اتصال و نیاز به ترانسمیتر بهصورت یکپارچه بررسی شوند. در این صورت، سیگنال اندازهگیری با دقت و پایداری مناسب به سیستم کنترل منتقل خواهد شد.
مشاوره قبل از خرید
برای کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با خرید محصولات میتوانید با شماره تلفنهای زیر تماس بگیرید: